Sự khác biệt giữa cổ tức bằng cổ phiếu và cổ tức bằng tiền mặt: Nhà đầu tư làm thế nào để chọn phương thức chia cổ tức phù hợp nhất?

Khi công ty niêm yết đạt lợi nhuận, thường sẽ phân phối một phần lợi nhuận còn lại cho cổ đông sau khi trả nợ và bù đắp lỗ lũy kế. Quá trình này gọi là chi trả cổ tức, là một kênh quan trọng để nhà đầu tư thu lợi nhuận. Tuy nhiên, các phương thức phân phối của các công ty khác nhau rất đa dạng, có công ty trực tiếp phát tiền mặt, có công ty phát cổ phiếu, cũng có những công ty sử dụng phương thức kết hợp. Bài viết này sẽ phân tích sâu về cơ chế hoạt động, phương pháp tính của cổ tức bằng cổ phiếu và cổ tức bằng tiền mặt, cũng như ảnh hưởng thực tế của chúng đối với nhà đầu tư và doanh nghiệp.

Hai hình thức chính của việc chi trả cổ tức

Phân phối lợi nhuận cho cổ đông chủ yếu gồm hai loại: một là cổ tức bằng cổ phiếu (còn gọi là thưởng cổ phiếu, phát cổ phiếu), hai là cổ tức bằng tiền mặt (còn gọi là trả cổ tức).

Cổ tức bằng cổ phiếu là công ty niêm yết phát thêm cổ phiếu miễn phí cho cổ đông, các cổ phiếu này sẽ được ghi vào tài khoản của nhà đầu tư, làm tăng số lượng cổ phiếu của nhà đầu tư nhưng tỷ lệ sở hữu vẫn giữ nguyên. Ngược lại, cổ tức bằng tiền mặt là công ty chuyển tiền mặt trực tiếp vào tài khoản của nhà đầu tư.

Về góc độ doanh nghiệp, hai phương thức này đều có lợi và bất lợi riêng. Chi trả cổ tức bằng tiền yêu cầu công ty phải có lợi nhuận đủ lớn và dòng tiền dồi dào, điều này gây áp lực nhất định lên tính thanh khoản và khả năng đầu tư tiếp theo của công ty. Trong khi đó, chi trả cổ tức bằng cổ phiếu có ngưỡng thấp hơn, công ty không cần dự trữ nhiều tiền mặt, thậm chí trong tình hình tiền mặt hạn chế vẫn có thể thực hiện. Đây chính là lý do tại sao các doanh nghiệp tăng trưởng thường thích phát cổ phiếu hơn là trả tiền mặt.

Lịch trình và quy trình phát cổ tức

Hầu hết các công ty niêm yết đều phát cổ tức một lần mỗi năm, mặc dù cũng có trường hợp chia cổ tức nửa năm hoặc theo quý. Thị trường chứng khoán Đài Loan phổ biến theo chế độ chia cổ tức hàng năm, còn các công ty Mỹ thường chia theo quý. Thời điểm phát cổ tức thường diễn ra sau khi công bố báo cáo tài chính, thời gian cụ thể tùy từng công ty.

Quy trình phát cổ tức theo chuẩn hóa: đầu tiên là Ngày công bố (thông báo kế hoạch chi trả); tiếp theo là Ngày đăng ký cổ đông (công ty xác định danh sách cổ đông đủ điều kiện nhận cổ tức); sau đó là Ngày điều chỉnh quyền và ngày không hưởng quyền (thường là ngày giao dịch tiếp theo sau ngày đăng ký cổ đông), kể từ ngày này trở đi, người mua cổ phiếu sẽ không được hưởng cổ tức của kỳ này; cuối cùng là Ngày chi trả, chính thức chuyển cổ tức vào tài khoản của nhà đầu tư. Đáng chú ý, nhà đầu tư có thể giao dịch cổ phiếu trong ngày không hưởng quyền, việc bán ra không ảnh hưởng đến quyền nhận cổ tức của kỳ này.

Ngoài ra, không phải tất cả các doanh nghiệp có lợi nhuận đều phát cổ tức hàng năm. Nếu doanh nghiệp cần nhiều vốn để mở rộng kinh doanh hoặc đầu tư các dự án lớn, dù có lợi nhuận vẫn có thể chọn giữ lại lợi nhuận. Trong các trường hợp này, doanh nghiệp có thể sử dụng phương pháp chia tách cổ phiếu hoặc mua lại cổ phiếu để trả lại lợi ích cho cổ đông.

Thực hành tính cổ tức bằng cổ phiếu

Hiểu phương pháp tính cổ tức rất quan trọng để nhà đầu tư đánh giá lợi nhuận. Công ty thường dựa trên tỷ lệ phân phối để xác định số tiền phát, rồi xây dựng phương án cụ thể.

Ví dụ cổ tức bằng cổ phiếu thuần túy: Giả sử một nhà đầu tư nắm giữ 1000 cổ phiếu, công ty quyết định phát 1 cổ phiếu mới cho mỗi 10 cổ phiếu hiện có. Phương pháp tính: (1000 ÷ 10) × 1 = 100 cổ phiếu. Sau phát, số cổ phiếu của nhà đầu tư sẽ tăng lên thành 1100 cổ phiếu.

Ví dụ cổ tức bằng tiền mặt thuần túy: Cùng một nhà đầu tư nắm giữ 1000 cổ phiếu, công ty phát 5.2 đồng tiền mặt cho mỗi cổ phiếu. Phương pháp tính: 1000 × 5.2 = 5200 đồng tiền mặt cổ tức. Sau khi trừ thuế 5%, số tiền thực nhận là 5200 × 0.95 = 4940 đồng.

Ví dụ phát kết hợp: Doanh nghiệp cũng có thể dùng phương thức kết hợp, ví dụ mỗi 10 cổ phiếu phát 1 cổ phiếu mới cộng thêm 4 đồng tiền mặt, nhà đầu tư cuối cùng sẽ nhận được 100 cổ phiếu cộng 4000 đồng tiền mặt, tạo ra lợi ích kép.

Ứng dụng máy tính cổ tức bằng tiền mặt và tính toán ngày không hưởng quyền

Tính toán ngày không hưởng quyền liên quan đến các công thức toán học phức tạp, nhưng nguyên lý cốt lõi khá đơn giản. Sau khi phát cổ tức bằng tiền mặt, tài sản ròng của công ty giảm đi, giá trị ròng trên mỗi cổ phiếu cũng giảm theo, dẫn đến giá cổ phiếu điều chỉnh giảm, quá trình này gọi là lịch điều chỉnh giá không hưởng quyền (除息). Sau khi phát cổ tức bằng cổ phiếu, tổng vốn cổ phần của công ty tăng nhưng giá trị thị trường tổng thể không đổi, mỗi cổ phiếu đại diện cho giá trị công ty giảm, giá cổ phiếu cũng điều chỉnh giảm, gọi là lịch điều chỉnh quyền (除權).

Nhà đầu tư có thể sử dụng các công cụ tính cổ tức bằng tiền mặt và tính toán ngày không hưởng quyền để nhanh chóng xác định giá cổ phiếu đã điều chỉnh:

Giá không hưởng quyền cổ tức bằng tiền mặt thuần: Giá không hưởng quyền = Giá đóng cửa ngày đăng ký cổ đông – cổ tức tiền mặt trên mỗi cổ phiếu

Ví dụ, giá đóng cửa ngày đăng ký cổ đông của một công ty là 66 đồng, cổ tức tiền mặt là 10 đồng/ cổ phiếu, ngày hôm sau giá điều chỉnh là 66 – 10 = 56 đồng.

Giá không hưởng quyền cổ tức bằng cổ phiếu thuần: Giá không hưởng quyền = Giá đóng cửa ngày đăng ký cổ đông ÷ (1 + tỷ lệ phát cổ phiếu)

Nếu công ty phát 1 cổ phiếu mới cho mỗi 10 cổ phiếu, tỷ lệ phát là 0.1, giá không hưởng quyền = 66 ÷ 1.1 ≈ 60 đồng.

Giá không hưởng quyền kết hợp cổ tức tiền mặt và cổ phiếu: Giá không hưởng quyền = (Giá đóng cửa ngày đăng ký cổ đông – cổ tức tiền mặt trên mỗi cổ phiếu) ÷ (1 + tỷ lệ phát cổ phiếu)

Giả sử phát 1 đồng tiền mặt và tỷ lệ phát 0.1, tính là (66 – 1) ÷ 1.1 ≈ 59.09 đồng.

So sánh hiệu suất dài hạn của cổ tức bằng cổ phiếu và cổ tức bằng tiền mặt

Nhà đầu tư thường ưu tiên cổ tức bằng tiền mặt vì tính trực tiếp và tính thanh khoản cao. Tiền mặt vào tài khoản, nhà đầu tư có thể tự do lựa chọn đầu tư hoặc tiêu dùng, đồng thời không làm loãng quyền sở hữu cổ phần. Tuy nhiên, cổ tức bằng tiền mặt phải chịu thuế thu nhập, mức thuế phụ thuộc vào thời gian nắm giữ.

Về phía công ty, việc chi trả quá nhiều cổ tức bằng tiền mặt sẽ làm giảm dòng tiền khả dụng, hạn chế khả năng phát triển các dự án mới và mở rộng kinh doanh, đặc biệt có hại cho các doanh nghiệp có tính thanh khoản hạn chế.

Trong dài hạn, nếu công ty phát triển ổn định, lợi nhuận từ tăng giá cổ phiếu thường vượt xa lợi nhuận từ cổ tức tiền mặt. Cổ phiếu phát hành cổ tức sẽ tăng giá trị theo sự phát triển của công ty, tạo ra lợi nhuận dài hạn lớn cho nhà đầu tư, trong khi cổ tức tiền mặt mang lại lợi ích tức thì. Đối với các nhà đầu tư kiên nhẫn, cổ tức bằng cổ phiếu thường phù hợp hơn.

Ảnh hưởng của lịch điều chỉnh giá cổ phiếu sau khi chia cổ tức và phân phối lợi nhuận

Sau khi chia cổ tức hoặc điều chỉnh quyền, giá cổ phiếu sẽ giảm rõ rệt, nhưng điều này không phải là tín hiệu tiêu cực. Bản chất của việc chia cổ tức là công ty phân phối lợi nhuận cho cổ đông, nếu sau khi điều chỉnh giá cổ phiếu quay trở lại mức trước khi chia, nhà đầu tư không chỉ nhận được cổ tức mà giá trị cổ phiếu cũng được duy trì, hiện tượng này gọi là lấp đầy quyền (填權) hoặc lấp đầy cổ tức (填息). Ngược lại, nếu giá cổ phiếu tiếp tục giảm, đó là giảm giá quyền (貼權) hoặc giảm cổ tức (貼息).

Việc chia cổ tức gửi tín hiệu tích cực về khả năng sinh lời và triển vọng phát triển của doanh nghiệp, thường thu hút nhà đầu tư mới mua vào, đẩy giá cổ phiếu tăng lên. Giá cổ phiếu sau khi điều chỉnh giá thấp hơn cung cấp cơ hội mua vào hấp dẫn hơn, đặc biệt đối với các nhà đầu tư kỳ vọng vào tiềm năng của công ty.

Để duy trì tính liên tục trong xu hướng giá, phân tích kỹ thuật sử dụng khái niệm tái điều chỉnh giá (複權). Tái điều chỉnh trước (前複權) điều chỉnh giá trước khi chia cổ tức xuống mức hiện tại, còn tái điều chỉnh sau (後複權) điều chỉnh giá sau khi chia cổ tức lên mức cũ, không điều chỉnh (不複權) giữ nguyên giá gốc. Các phương pháp điều chỉnh này ảnh hưởng đến hiệu quả phân tích kỹ thuật.

Các cách tra cứu thông tin cổ tức của công ty

Nhà đầu tư cần nắm rõ kế hoạch chi trả cổ tức và lịch sử phân phối của công ty. Thông thường có hai kênh tra cứu chính:

Kênh chính thức của doanh nghiệp: Hầu hết các công ty niêm yết đều đăng tải thông báo chia cổ tức trên website chính thức, một số còn tổng hợp lịch sử chi trả cổ tức để nhà đầu tư tham khảo.

Trang web của Sở Giao dịch Chứng khoán: Ví dụ tại Đài Loan, Sở Giao dịch Chứng khoán cung cấp bảng dự báo và kết quả tính toán về lịch chia cổ tức và phân phối, giúp nhà đầu tư tra cứu dữ liệu chi tiết của các công ty trong những năm gần đây, rất quan trọng để xây dựng chiến lược đầu tư.